वन्यजीव सप्ताह उत्साहात संपन्न
वृक्षारोपण व ‘वॉक विथ बटरफ्लाय’ उपक्रमाने यशस्वी समारोप
महागाव, प्रतिनिधी संजय नागरगोजे
श्री. शिवाजी शिक्षण संस्था, पुसद द्वारा संचालित, येथील श्री.विठ्ठल रुक्मिणी कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालयात, प्राणीशास्त्र विभागाच्या वतीने दि. १ऑक्टोबर ते ७ ऑक्टोबर २०२५ या कालावधीत आयोजित करण्यात आलेल्या वन्यजीव सप्ताह उत्साहात पार पडला. या सप्ताहाच्या समारोप प्रसंगी हिवरी कासोळा वनपरिक्षेत्रातील कळी (दौ) येथील वनपरिक्षेत्र अधिकारी सम्राट मेश्राम आणि वनविभागाचे इतर कर्मचारी प्रमुख अतिथी म्हणून उपस्थित होते. त्यांच्या उपस्थितीत वृक्षारोपण आणि ‘वॉक विथ बटरफ्लाय’ या अभिनव उपक्रमाने या ज्ञानवर्धक सप्ताहाची सांगता करण्यात आली. निसर्ग आणि मानवी जीवन यांच्यातील अतूट नाते जपण्याचा संदेश देत, हा सप्ताह विद्यार्थी आणि स्थानिक नागरिकांसाठी एक प्रेरणादायी अनुभव ठरला.
भारतात दरवर्षी २ ऑक्टोबर ते ८ ऑक्टोबर या कालावधीत वन्यजीव सप्ताह साजरा केला जातो. महात्मा गांधींच्या अहिंसा आणि सर्व जीवांप्रति करुणा या तत्त्वांना आदरांजली म्हणून या सप्ताहाची सुरुवात झाली. याच पार्श्वभूमीवर, श्री. विठ्ठल रुक्मिणी महाविद्यालयाच्या प्राणीशास्त्र विभागाने या सप्ताहाचे आयोजन करून विद्यार्थी आणि समाजामध्ये वन्यजीवांच्या संरक्षणाविषयी, संवर्धनाविषयी आणि त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाच्या जपणुकीविषयी जनजागृती करण्याचा उदात्त हेतू ठेवला होता. प्राणीशास्त्र विभाग प्रमुख प्रा. डॉ. पंकज वामनराव चौधरी यांच्या संकल्पनेतून आणि प्रमुख मार्गदर्शनाखाली या संपूर्ण सप्ताहाची रूपरेषा आखण्यात आली होती.
सप्ताहाची सुरुवात जरी १ ऑक्टोबर रोजी झाली असली तरी, दिनांक ३ ऑक्टोबर २०२५ रोजी सकाळी ९ वाजता कार्यक्रमाचे रीतसर उद्घाटन महाविद्यालयाचे राज्यशास्त्र विभागप्रमुख प्रा. नासिर शेख यांच्या शुभहस्ते करण्यात आले. यावेळी त्यांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात वन्यजीव संरक्षण हे केवळ एका विभागाचे काम नसून ती प्रत्येक नागरिकाची नैतिक आणि सामाजिक जबाबदारी असल्याचे प्रतिपादन केले. “राज्यशास्त्र आणि नागरिकशास्त्र आपल्याला हक्कांसोबतच कर्तव्यांची जाणीव करून देतात आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणे हे आपले परम कर्तव्य आहे,” असे ते म्हणाले. या उद्घाटन सत्राने संपूर्ण सप्ताहासाठी एक सकारात्मक आणि उत्साही वातावरण निर्माण केले.
दि.४ ऑक्टोबर रोजी विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना वाव देण्यासाठी आणि त्याद्वारे वन्यजीवांचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी विविध स्पर्धांचे आयोजन करण्यात आले होते. यामध्ये ‘वन्यप्राण्यांवर आधारित रांगोळी स्पर्धा’, ‘पोस्टर स्पर्धा’, ‘फोटोग्राफी स्पर्धा’ आणि ‘लोगो डिझाईन स्पर्धा’ यांचा समावेश होता. महाविद्यालयाचा परिसर आकर्षक रांगोळ्यांनी आणि माहितीपूर्ण पोस्टर्सनी सजला होता. विद्यार्थ्यांनी रांगोळीच्या माध्यमातून वाघ, हत्ती, मोर अशा विविध वन्यजीवांच्या सुंदर प्रतिकृती साकारल्या होत्या, तर पोस्टर स्पर्धेत ‘जंगल वाचवा, जीवन वाचवा’, ‘मानव आणि वन्यजीव सहजीवन’ यांसारख्या गंभीर विषयांवर भाष्य करणारी प्रभावी चित्र रेखाटली होती. फोटोग्राफी स्पर्धेसाठी विद्यार्थ्यांनी आपल्या परिसरातील पक्षी, फुलपाखरे आणि इतर जीवांची आकर्षक छायाचित्रे सादर केली होती. या स्पर्धांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये वन्यजीवांविषयी कुतूहल आणि त्यांच्या संरक्षणाची भावना अधिक दृढ झाली.
दि. ५ ऑक्टोबर रोजी ‘अरण्यसखा’ या अत्यंत समर्पक शीर्षकाखाली निबंध स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले. या स्पर्धेमागे विद्यार्थ्यांच्या मनात दडलेल्या निसर्गप्रेमाला शब्दांचे रूप देण्यास प्रोत्साहित करणे हा होता. ‘मी जंगल बोलतोय…’, ‘वन्यजीवांच्या संरक्षणातील माझी भूमिका’, ‘जैवविविधतेचे मानवी जीवनातील महत्त्व’ अशा विषयांवर विद्यार्थ्यांनी आपले विचार मांडले. या निबंधांमधून भावी पिढीची पर्यावरणाबद्दलची संवेदनशीलता आणि सखोल विचारक्षमता दिसून आली.
हा दिवस विशेषतः शालेय विद्यार्थ्यांसाठी पर्वणी ठरला. परिसरातील विविध शाळांमधील विद्यार्थ्यांना या कार्यक्रमासाठी आमंत्रित करण्यात आले होते. प्राणीशास्त्र विभाग प्रमुख आणि या संपूर्ण सप्ताहाचे मुख्य आयोजक, प्रा. डॉ. पंकज वामनराव चौधरी यांनी ‘कोळ्यांचे पर्यावरणीय अधिवास व उपयोजिता’ या महत्त्वपूर्ण विषयावर अत्यंत सोप्या आणि रंजक भाषेत मार्गदर्शन केले. अनेकदा दुर्लक्षित आणि भीतीदायक समजल्या जाणाऱ्या कोळी या कीटकाचे पर्यावरणातील महत्त्व, त्यांची शिकार करण्याची पद्धत, जैविक कीटकनाशक म्हणून त्यांची भूमिका आणि त्यांच्या विविध प्रजातींविषयी डॉ. चौधरी यांनी सविस्तर माहिती दिली. त्यांचे हे व्याख्यान विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत ज्ञानवर्धक ठरले. यानंतर विद्यार्थ्यांना वन्यजीवांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट (documentary film) दाखविण्यात आला, ज्यामुळे वन्यजीवांचे विश्व अधिक जवळून अनुभवण्याची संधी त्यांना मिळाली.
सप्ताहाचा शेवटचा आणि सर्वात महत्त्वाचा दिवस म्हणजे समारोपीय कार्यक्रम. या दिवशी केवळ सभागृहात कार्यक्रम न घेता, विद्यार्थ्यांना निसर्गाच्या प्रत्यक्ष सानिध्यात नेण्यात आले. सकाळच्या सत्रात, हिवरी कासोळा वनपरिक्षेत्रातील कळी( दौ) येथे वन विभागाच्या सहकार्याने भव्य वृक्षारोपण कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले. कार्यक्रमाचे प्रमुख अतिथी, वनपरिक्षेत्र अधिकारी सम्राट मेश्राम यांच्या हस्ते पहिले रोपटे लावून कार्यक्रमाची सुरुवात झाली. यावेळी बोलताना ते म्हणाले, “श्री. विठ्ठल रुक्मिणी महाविद्यालयाने हाती घेतलेला हा उपक्रम अत्यंत स्तुत्य आहे. केवळ चर्चा आणि व्याख्याने न देता, प्रत्यक्ष कृतीतून पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश देणे हे अधिक प्रभावी ठरते. वन विभाग अशा उपक्रमांना नेहमीच सहकार्य करेल.” यानंतर महाविद्यालयाचे विद्यार्थी, प्राध्यापक आणि वन विभागाच्या कर्मचाऱ्यांनी मिळून परिसरात विविध प्रकारच्या देशी वृक्षांची लागवड केली.
वृक्षारोपणानंतर ‘वॉक विथ बटरफ्लाय’ या अभिनव जंगल भ्रमंतीला सुरुवात झाली. डॉ. पंकज चौधरी यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमींनी जंगलात पायी फिरून फुलपाखरांच्या विविध प्रजातींचे निरीक्षण केले. यावेळी डॉ. चौधरी यांनी विद्यार्थ्यांना विविध फुलपाखरे कशी ओळखावीत, त्यांचे जीवनचक्र, त्यांचे परागीभवनातील महत्त्व आणि त्यांचे यजमान वनस्पती (host plants) यांबद्दल शास्त्रीय माहिती दिली. या भ्रमंती दरम्यान कॉमन मोरमॉन, ब्लू मोरमॉन, कॉमन जे, टायगर बटरफ्लाय अशा अनेक प्रजातींच्या फुलपाखरांची नोंद घेण्यात आली. हा अनुभव विद्यार्थ्यांसाठी केवळ एक सहल नसून, एक जिवंत निसर्गशाळा ठरला.
जंगल भ्रमंतीनंतर महाविद्यालयाच्या प्रांगणात समारोपीय कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले. या कार्यक्रमात प्रमुख अतिथी सम्राट मेश्राम आणि इतर मान्यवरांच्या हस्ते सप्ताहानिमित्त आयोजित करण्यात आलेल्या रांगोळी, पोस्टर, फोटोग्राफी, लोगो आणि निबंध स्पर्धेतील विजेत्या विद्यार्थ्यांना बक्षीस आणि प्रशस्तिपत्र देऊन गौरविण्यात आले.
या वेळी आपले मनोगत व्यक्त करताना प्राणीशास्त्र विभाग प्रमुख डॉ. पंकज चौधरी म्हणाले, “वन्यजीव सप्ताहाच्या आयोजनामागे आमचा उद्देश केवळ औपचारिक कार्यक्रम करणे हा नव्हता, तर प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या मनात निसर्ग आणि वन्यजीवांविषयी प्रेम, आदर आणि संरक्षणाची भावना रुजवणे हा होता. या सात दिवसांत विद्यार्थ्यांचा मिळालेला प्रतिसाद आणि त्यांचा उत्साह पाहून आम्हाला खात्री आहे की आमचा हा उद्देश सफल झाला आहे. यापुढील काळातही आमचा विभाग असेच नाविन्यपूर्ण उपक्रम राबवत राहील.”
कार्यक्रमाचे अध्यक्ष म्हणून महाविद्यालयाचे प्राचार्य यांनी प्राणीशास्त्र विभागाचे आणि डॉ. पंकज चौधरी यांचे या यशस्वी आयोजनाबद्दल विशेष कौतुक केले. त्यांनी सांगितले की, “अभ्यासक्रमासोबतच असे पर्यावरणपूरक उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत आणि आमचे महाविद्यालय अशा उपक्रमांना नेहमीच प्रोत्साहन देत राहील.”
कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन प्राणीशास्त्र अभ्यास मंडळाच्या विद्यार्थ्यांनी केले, तर आभार प्रदर्शन करून कार्यक्रमाची सांगता करण्यात आली. हा वन्यजीव सप्ताह केवळ एक कार्यक्रम न राहता, तो एक निसर्ग संवर्धनाचा जागर ठरला, ज्याचे सकारात्मक पडसाद येत्या काळात निश्चितपणे दिसून येती.
