यंत्रयुगातही बैलांच्या खांद्यावर उसाचे ओझे!
चंद्रावर झेप घेणाऱ्या भारतात मुक्या जनावरांच्या वेदनांकडे दुर्लक्ष का?
दुष्काळात चारा-पाण्याची टंचाई; ऊस वाहतुकीसाठी ट्रॅक्टर व यांत्रिक वाहनांची व्यवस्था करण्याची पशुप्रेमींची मागणी

महागाव प्रतिनिधी : संजय नागरगोजे
महागाव : आज भारत चंद्रावर स्वारी करण्याचे सामर्थ्य राखतो. शेतीपासून उद्योगांपर्यंत प्रत्येक क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत आहे. ट्रॅक्टर, ट्रक आणि विविध यांत्रिक वाहनांच्या माध्यमातून वाहतुकीची साधने उपलब्ध असतानाही ऊस वाहतुकीसाठी बैलांच्या खांद्यावर अवजड ओझे लादले जात असल्याचे चित्र पाहायला मिळत आहे. त्यातच दुष्काळी परिस्थितीमुळे पाणी आणि हिरव्या चाऱ्याची टंचाई निर्माण झाल्याने पशुधनाच्या संगोपनाचा प्रश्न अधिक गंभीर बनला आहे. अशा परिस्थितीत ऊस वाहतुकीसाठी बैलगाड्यांवरील अवलंबित्व कमी करून यांत्रिक वाहनांचा वापर वाढवावा, अशी मागणी पशुप्रेमींकडून होत आहे.
पोळ्याला पूजा, मात्र वर्षभर कष्टांचे ओझे!
भारतीय संस्कृतीत बैलाला शेतकऱ्याचा सच्चा सोबती मानले जाते. पोळ्याच्या सणाला बैलांची सजावट करून त्यांची पूजा केली जाते आणि त्यांच्या योगदानाप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. पूर्वी आधुनिक यंत्रसामग्री उपलब्ध नसताना शेतीची मशागत, पेरणी, वखरणी आणि वाहतुकीसाठी बैलांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात होता. आजही अनेक लहान शेतकऱ्यांसाठी बैल शेतीचा महत्त्वाचा आधार आहेत.
मात्र, आधुनिक यंत्रसामग्रीचा वापर वाढत असताना ऊसाने भरलेली अवजड बैलगाडी ओढण्याची वेळ मुक्या जनावरांवर का येते, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे. क्षमतेपेक्षा अधिक ओझे ओढताना बैलांची होणारी दमछाक आणि त्यांच्यावर पडणारा शारीरिक ताण याकडे दुर्लक्ष होता कामा नये. बैलांचा शेतीसाठी वापर करणे आणि त्यांच्याकडून क्षमतेपेक्षा अधिक काम करून घेणे, या दोन वेगळ्या बाबी आहेत.
दुष्काळात चारा-पाण्याचा प्रश्न गंभीर!
महागाव, उमरखेड आणि पुसद परिसरात दुष्काळी परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर पाणी आणि हिरव्या चाऱ्याच्या उपलब्धतेचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरत आहे. जनावरांना पुरेसे पाणी आणि सकस चारा मिळणे आवश्यक असताना चारा-पाण्याच्या टंचाईमुळे पशुपालकांसमोर अडचणी निर्माण होऊ शकतात.
माणसांच्या अन्न आणि आरोग्याच्या प्रश्नांप्रमाणेच मुक्या जनावरांच्या पोषणाचाही विचार होणे गरजेचे आहे. जनावरांना योग्य आहार न देता त्यांच्याकडून अवजड कामे करून घेणे त्यांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरू शकते. त्यामुळे बैलांची शारीरिक क्षमता, आरोग्य आणि उपलब्ध चारा-पाणी यांचा विचार करूनच त्यांच्याकडून काम करून घेणे आवश्यक आहे.
चंद्रावर झेप घेणाऱ्या भारतात बैलांच्या वेदना कधी समजणार?
विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात भारताने मोठी प्रगती केली आहे. शेतीमध्येही ट्रॅक्टर, हार्वेस्टर आणि आधुनिक वाहतूक साधनांचा वापर वाढत आहे. असे असताना ऊस वाहतुकीसाठी आजही मुक्या जनावरांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहण्याची परिस्थिती विचार करायला लावणारी आहे.
मात्र, प्रत्येक शेतकऱ्याला स्वतःचा ट्रॅक्टर किंवा वाहतुकीचे यांत्रिक साधन खरेदी करणे आर्थिकदृष्ट्या शक्य नसते. त्यामुळे या प्रश्नासाठी केवळ शेतकऱ्यांना जबाबदार धरण्याऐवजी ऊस उत्पादक शेतकरी, साखर कारखानदार आणि प्रशासन यांनी एकत्रितपणे व्यवहार्य उपाययोजना करण्याची गरज आहे.
साखर कारखानदारांनी पुढाकार घ्यावा!
ऊस गाळप हंगामात साखर कारखान्यांकडे मोठ्या प्रमाणावर ऊस वाहतूक केली जाते. या वाहतुकीचे नियोजन करताना बैलगाड्यांऐवजी ट्रॅक्टर-ट्रॉली आणि अन्य यांत्रिक वाहनांची उपलब्धता वाढविण्याचा विचार कारखानदारांनी करावा, अशी मागणी पशुप्रेमींमधून होत आहे.
साखर कारखान्यांनी शेतकऱ्यांना परवडणाऱ्या दरात यांत्रिक वाहतुकीची सुविधा उपलब्ध करून दिल्यास बैलांवरील अवजड ओझे कमी होण्यास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर ऊस वाहतुकीचे नियोजन अधिक सुरक्षितपणे करता येईल. विशेषतः महामार्गांवर वेगवान वाहनांची मोठी वर्दळ असताना ऊसाने भरलेल्या बैलगाड्यांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्नही गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे.
महामार्गावर बैलगाड्यांची वाहतूक; अपघाताचा धोका टाळण्याचे आव्हान!
आज महामार्गांवर दुचाकी, चारचाकी, ट्रक आणि अवजड वाहनांची वर्दळ वाढली आहे. अशा रस्त्यांवरून ऊसाने भरलेल्या बैलगाड्या जाताना बैलांसह इतर वाहनचालकांच्या सुरक्षिततेचाही प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. रात्रीच्या वेळी दृश्यमानता कमी असताना किंवा वाहतुकीची गर्दी असताना धोका अधिक वाढण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे बैलगाड्यांच्या सुरक्षित वाहतुकीसाठी आवश्यक खबरदारी घेणे, वाहतुकीचे योग्य नियोजन करणे आणि शक्य तेथे पर्यायी यांत्रिक साधनांचा वापर वाढविणे गरजेचे आहे.
मुक्या जनावरांच्या वेदना समजून घेण्याची वेळ!
मुक्या जनावरांना आपल्या वेदना शब्दांत व्यक्त करता येत नाहीत. त्यामुळे त्यांच्या आरोग्याची, आहाराची आणि शारीरिक क्षमतेची काळजी घेणे ही माणसांची नैतिक जबाबदारी आहे. आधुनिकतेचा खरा अर्थ केवळ तंत्रज्ञानाचा विकास नसून, आपल्या प्रगतीमुळे मुक्या जीवांचे कष्ट कमी होणे हाही आहे.
बैलांची पूजा केवळ पोळ्याच्या दिवशी करून चालणार नाही, तर वर्षभर त्यांच्या कष्टांचा आणि वेदनांचाही विचार झाला पाहिजे. ऊस वाहतुकीसाठी यांत्रिक वाहनांना प्रोत्साहन देणे, शेतकऱ्यांना परवडणाऱ्या सुविधा उपलब्ध करून देणे आणि पशुधनाच्या आरोग्याचे संरक्षण करणे, ही काळाची गरज आहे.
साखर कारखानदारांनी या प्रश्नाकडे केवळ ऊस वाहतुकीचा विषय म्हणून न पाहता पशुसंवर्धन, शेतकऱ्यांची आर्थिक परिस्थिती आणि रस्ते सुरक्षा या तिन्ही बाबींचा विचार करून ठोस पावले उचलावीत, अशी अपेक्षा पशुप्रेमींकडून व निसर्गप्रेमी सौ.सुरेखा नागरगोजे