मे महिन्यात आटणारा सहस्रकुंड धबधबा ऑक्टोबरमध्येच कोरडाठण!
पैनगंगेचा प्रवाह खंडित; जनावरांसह नागरिकांच्या पाण्याचा प्रश्न गंभीर, इसापूर धरणातून पाणी सोडण्याची मागणी
प्रसिद्ध पर्यटनस्थळाची दयनीय अवस्था;

मोठ्या धरणाला विरोध असल्यास लहान बंधाऱ्यांद्वारे पाणी अडविण्याचा पर्याय स्वीकारणार का?
महागाव प्रतिनिधी : संजय नागरगोजे
सहस्रकुंड : यवतमाळ जिल्हा आणि मराठवाड्याच्या सीमेवरील प्रसिद्ध पर्यटनस्थळ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पैनगंगा नदीवरील सहस्रकुंड धबधब्याची अवस्था यंदा चिंताजनक बनली आहे. साधारणपणे उन्हाळ्यात, विशेषतः मे महिन्यात, पाण्याचा प्रवाह कमी होणाऱ्या या धबधब्याची ऑक्टोबर महिन्यातच बिकट अवस्था झाल्याचे चित्र समोर आले आहे. पावसाळा संपल्यानंतर लगेचच नदीपात्र कोरडे पडू लागल्याने परिसरातील नागरिक आणि पशुधनाच्या पाण्याचा प्रश्न गंभीर होण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
निसर्गसौंदर्यामुळे पर्यटकांना आकर्षित करणाऱ्या या धबधब्याच्या परिसरात वाहून जाणारे पाणी साठविण्यासाठी दीर्घकालीन उपाययोजना झाल्या असत्या, तर आजची परिस्थिती काही प्रमाणात टाळता आली असती का, असा सवाल नागरिकांकडून उपस्थित केला जात आहे.
पैनगंगा नदीपात्रात पाण्याचा ठणठणाट!
पैनगंगा नदीकाठावरील चातारी, देवसरी, कोपरा, जेवली, ढाणकी, किनवट आणि धनोडा परिसरात नदीच्या प्रवाहावर पाणीटंचाईचे सावट दिसू लागले आहे. अनेक ठिकाणी नदीपात्रात पाणी अत्यल्प असल्याने किंवा प्रवाह खंडित झाल्याने परिसरातील जनावरांच्या पाण्याचा प्रश्न निर्माण होत आहे.
शिरपूर बंधाऱ्यामुळे काही भागांत पाणीसाठा उपलब्ध झाला आहे, तर धनोडा येथे बंधाऱ्याचे काम सुरू असल्याचे सांगण्यात येते. हे काम पूर्ण झाल्यानंतर त्या परिसरातही पाणी साठविण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे. मात्र, नदीच्या विस्तीर्ण पात्रात ठिकठिकाणी पाणी साठविण्याची व्यवस्था नसल्यास पाण्याची उपलब्धता मर्यादित राहण्याची शक्यता आहे.
इसापूर धरणातून पाणी सोडण्याची मागणी
पैनगंगा नदीतील पाण्याची स्थिती लक्षात घेऊन इसापूर धरणातून नियोजनपूर्वक पाणी सोडण्यात यावे, अशी मागणी परिसरातील नागरिकांकडून होत आहे. नदीपात्रात पाणी उपलब्ध झाल्यास जनावरांसाठी तसेच नदीकाठावरील गावांतील नागरिकांसाठी दिलासा मिळू शकतो, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
ब्राह्मणगाव येथे टँकरद्वारे पाणीपुरवठा सुरू असल्याचे सांगण्यात येत आहे. ऑक्टोबर महिन्यातच टँकरची गरज भासत असेल, तर आगामी उन्हाळ्यात परिस्थिती किती गंभीर होईल, याची चिंता नागरिकांना सतावत आहे.
मात्र, इसापूर धरणातून पाणी सोडताना धरणातील उपलब्ध साठा, पिण्याच्या पाण्याची गरज, सिंचनाच्या मागण्या आणि नदीपात्रातील प्रत्यक्ष परिस्थिती यांचा विचार करून संबंधित जलसंपदा विभागाने निर्णय घेणे आवश्यक आहे.
मोठ्या धरणाची घोषणा हवेतच?
सहस्रकुंड परिसरात वीजप्रकल्प आणि पाणीसाठवणुकीसाठी मोठा प्रकल्प उभारण्याची चर्चा यापूर्वी झाली होती. मात्र, या प्रकल्पाला स्थानिक पातळीवर विरोध झाल्याने त्याची अंमलबजावणी पुढे जाऊ शकली नसल्याचे सांगितले जाते.
मोठ्या धरणाला विरोध असल्यास परिसरातील नागरिकांच्या गरजा लक्षात घेऊन पर्यायी उपाययोजनांचा विचार करणे आवश्यक आहे. लहान बंधारे, नदीपात्रातील योग्य ठिकाणी पाणी अडविण्याच्या संरचना आणि पावसाळ्यातील वाहून जाणाऱ्या पाण्याचे नियोजन यांसारख्या उपायांमुळे स्थानिक पातळीवर पाणीसाठा वाढविण्यास मदत होऊ शकते.
अर्थात, अशा कामांपूर्वी पर्यावरणीय परिणाम, नदीचा नैसर्गिक प्रवाह, वनक्षेत्र आणि स्थानिकांच्या गरजा यांचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे.
पर्यटनस्थळाचा विकास की पाण्याच्या प्रश्नाकडे दुर्लक्ष?
सहस्रकुंड धबधबा हे केवळ पर्यटनस्थळ नसून पैनगंगा नदीच्या नैसर्गिक परिसंस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. या परिसरातील नदीपात्र कोरडे पडल्याने पर्यटनावरही परिणाम होण्याची शक्यता आहे. त्याचबरोबर नदीवर अवलंबून असलेल्या गावांतील नागरिक आणि पशुधनाच्या पाण्याचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरत आहे.
दरवर्षी पावसाळ्यात नदीतून मोठ्या प्रमाणात पाणी वाहून जाते. मात्र, उन्हाळ्यात पाणीटंचाई निर्माण होत असल्याने पावसाच्या पाण्याचे नियोजन, उपलब्ध बंधाऱ्यांची स्थिती आणि नदीपात्रातील पाणीसाठा वाढविण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्याची गरज आहे.
लोकप्रतिनिधी आणि प्रशासनाने आता तरी जागे व्हावे!
सहस्रकुंड धबधब्याची ऑक्टोबर महिन्यातच झालेली दयनीय अवस्था पाहता परिसरातील जलव्यवस्थापनाच्या प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. नदीकाठच्या गावांना पिण्याच्या पाण्याची टंचाई जाणवू नये, जनावरांना पाणी उपलब्ध व्हावे आणि नदीचा नैसर्गिक प्रवाह शक्य तितका टिकून राहावा, यासाठी दीर्घकालीन आराखडा तयार करणे आवश्यक आहे.
मोठ्या धरणाचा पर्याय शक्य नसेल, तर लहान बंधारे आणि स्थानिक जलसंधारणाच्या माध्यमातून पाणी अडविण्याचे नियोजन का करू नये? असा प्रश्न आता परिसरातील नागरिक उपस्थित करीत आहेत.
सहस्रकुंड धबधब्याचे सौंदर्य टिकविणे, पैनगंगा नदीचे संवर्धन करणे आणि नदीकाठच्या गावांना पाणी उपलब्ध करून देणे या तिन्ही बाबींचा समन्वय साधणारी ठोस कृती आवश्यक आहे. अन्यथा, ऑक्टोबरमध्येच दिसणारे कोरड्या नदीपात्राचे चित्र आगामी उन्हाळ्यातील पाणीटंचाईची गंभीर पूर्वसूचना ठरू शकते.
नागरिकांचा सवाल
“पावसाळ्यात वाहून जाणारे पाणी अडविण्याचे नियोजन कधी होणार? सहस्रकुंड धबधबा आणि पैनगंगा नदीचे अस्तित्व टिकविण्यासाठी लोकप्रतिनिधी व प्रशासन ठोस पावले कधी उचलणार?”